Sztuka haiga
Dziś publikuję artykuł dotyczący sztuki haiga.
Informacje te znajduja sie też na mini stronce flashowej pod adresem: hkj.berenika.biz. Zapraszam do lektury:).
I Charakterystyka
Połączenie poezji, malarstwa i kaligrafii
Haiga jest szczególnym rodzajem powiązania japońskiej poezji z malarstwem i kaligrafią, w okresie od poł. XVII do chwili obecnej. Najczęściej praktykowaną poezją w okresie Edo (1603 - 1868) było skomponowane z 17-u sylab haiku. Termin Haiga powstał z połączenia sylaby hai (od haiku) oraz ga (jap. obraz, malarstwo). Tradycyjny styl malarstwa Haiga jest niezwykle skrótowy w wyrazie z subtelnym podlawowaniem tuszem ważniejszych fragmentów dzieła. Haiga podobna jest do wcześniejszego malarstwa zen zwanego Zen-ga w zewnętrznym wyglądzie, lecz nie ma w niej miejsca na chińskie inskrypcje czy odniesienia do pór roku. Motyw malarski Haiga był niekiedy różny od wykaligrafowanego wiersza a szybko nakreślone linie tuszem na jedwabiu lub papierze starały się jedynie zasugerować niektóre aspekty haiku.
Cechy charakterystyczne haiga
Charakterystyczne cechy haiga to: - prostota (kanso), - skromność i surowość (shitsu-boku), - transcendentalność (cho-datsu), - unikanie wyrafinowania (koh-chi wo sakeru) oraz - beztroskość (kattatsu).
Haiga a inne formy malarstwa japońskiego
Pewne cechy wyróżniają haiga od innych japońskich form malarstwa. Po pierwsze jest to prostota, oszczędność środków wizualnych. Mimo, że ta prostota może być mniej widoczna u profesjonalnych malarzy niż u poetów, nadal jest oczywiste, że obraz dąży do uproszczania motywów, stosuje niewiele pociągnięć pędzla, mało detali i znacznie więcej wolnej przestrzeni niż pozostałe formy japońskiego malarstwa. Po drugie sposób malowania jest w haiga nieformalny, bardziej swobodny i nowoczesny, niż precyzyjny i staranny. Po trzecie kolory, jeśli w ogóle są użyte, są zazwyczaj miękkie, złamane, a nie jasne i nasycone. Po czwarte wreszcie, kaligrafia wiersza jest prawie zawsze bardzo ważnym elementem kompozycyjnym.
Haiga jako portret poety
Osobną kategorią Haiga jest portret uznanego poety haiku w połączeniu z jego wierszem lub grupy poetów, żyjących nieraz w różnym czasie, z zachowaniem oszczędnych środków obrazowania.
II Historia
Niejasne początki
Haiga, pojmowana jako swoiste rysowanie poezji była sposobem twórczej ekspresji praktycznie od momentu ukształtowania się krótkich form poezji haiku. Nie ma jednoznacznych daty powstania twórczości Haiga, ale wiele z wierszy haiku posiadało ilustracje. Trzeba wziąć również pod uwagę fakt, że poezja i obraz w Japonii były tworzone przy pomocy tego samego przyrządu – pędzla i tuszu. To wszystko popiera tezę, że dodawanie ilustracji było bardzo naturalną droga rozwoju i wzbogacania poezji haiku. Mimo wszystko haiku i haiga, choć z jednej strony bardzo do siebie podobne, pozostają osobnymi formami ekspresji, z różnymi możliwościami i potencjałem.
Nonoguchi Ryuho
W pracach poświęcanych tematyce haiga dość często przewija się nazwisko Nonoguchi Ryūho (1595-1669), ucznia Kanō Tanyū, któremu przypisuje się odkrycie formy haigu. Mimo, że jak wspomniano wcześniej, łączenie obrazów z wierszem było spotykane już kilka wieków wcześniej, to Nonoguchi Ryūho jako pierwszy na stałe włączył rysunek do swojej kaligrafii.
Wpływ Matsuo Bashō na rozój haiga
Kolejnym znanym poetą kojarzonym z haigu był Matsuo Bashō (świtowej sławy poeta haiku), który bardzo często używał formy haiga, jako wyraz swojej ekspresji twórczej, a także rezultat swojej pracy oraz pracy swoich studentów. Podobnie jak poezja Bashō, jego haiga opierają się na prostocie, która skrywa wielką głębie, a rysunek świetnie dopełnia w jego haigu treść wiersza. U schyłku swojego życia Matsuo Bashō pracował ze swoim ulubionym uczniem Morikawa Kyoriku. Współpraca była bardzo owocna dla obu mężczyzn, obaj skorzystali z wymiany doświadczeń i myśli oraz powstało wiele dzieł łączących obrazy Morikawa z poezją i kaligrafią Bashō. Prace te były podwaliną dla dalszego rozwoju tej sztuki.
Haiga w epoce Edo
Tworzenie haiku i niewielkich obrazków było powszechna rozrywką estetów w okresie Edo, którzy tworzyli w swoim wolnym czasie lub spotykali się w gronie znajomych, aby tworzyć. Okres Edo był więc niewątpliwie czasem rozkwitu haiga. Przykładowo znana pisarka Ihara Saikaku, była jedną z bardzo wielu osób nie związanych ani z kaligrafią, ani z malarstwem, która brała czynny udział w takich towarzyskich spotkaniach. Dla kontrastu malarz szkoły Nanga Yosa Busson, obok Bashō za największego mistrza haiku, uznawany jest za jedynego artystę, który łączył ze sobą mistrzowską poezję i wielkie malarstwo. Przed Bussonem haiga była jednak przede wszystkim poezją. Busson spowodował, że malarstwo w haiga zostało docenione i zrównane z poezją. Od tego momentu haiga dzielić się będzie na haiga wykonywaną przez malarzy, z akcentem położonym na obraz oraz haiga wykonywanym przez poetów, z rysunkiem potraktowanym bardziej szkicowo. Jednak u schyłku epoki Edo haiga będzie wykonywana raczej przez jednego twórcę, który zarówno pisze poezję, jak i ilustruje dzieło.
Podsumowanie
W przeciwieństwie do innych szkół, które zachowywały standardowy podział przebiegający od mistrza do czeladnika, sztuka haiga z wielka różnorodnością artystów i ich umiejętności, wykształciła specyficzne, bardziej swobodne podejście. Niektórzy artyści, tak jak Bashō, byli początkowo poetami, wzbogacającymi swoje wiersze pojedynczymi szkicami, podczas gdy inni, jak Buson, byli głównie malarzami, poświęcającymi więcej miejsca i kładąc główny nacisk na obraz. Z kolei Maruyama Goshun i Ki Baitei należeli do tych, którzy dążyli do tego, aby malować postać poety i inne sylwetki szybko, bardzo swobodnymi pociągnięciami pędzla, które czasem wyglądają dla współczesnego odbiorcy trochę komiksowo. Niektóre haiga, na przykład te malowane przez Morikawa Kyoriku ukazują formalne przygotowanie artysty, inne, na przykład pędzla Nakahara Nantenbō ukazują podbudowanie sztuką zen. Mimo, że haigu w tradycyjnym stylu jest wciąż tworzone, współcześni artyści rozpoczęli eksperymentowanie z formą, łącząc haiku z obrazami cyfrowymi, fotografią i innymi mediami.
III Twórcy haiga
Takarai Kikaku, 宝井其角 (1661-1707)
Jest znany równiez jako Enomoto Kikaku. Był przede wszystkim poetą haikai i jednym z najlepszych uczniów Matsuo Bashō. Ojciec Takarai był lekarzem epoki Edo, ale on zdecydował, że zostanie profesjonalnym poetą. Kikaku pozostawił po sobie bardzo ważne z historycznego punktu widzenia dokumenty opisujące ostatnie dni życia swojego mistrza. Na uczczenie trzysetnych obchodów śmierci Kikaku, Nobuyuki Yuasa napisał dwujęzyczny (japoński i angielski) renku, który rozpoczyna się cytatem z Kikaku: 鐘ひとつ賣れぬ日はなし江戸の春 Springtime in Edo, Not a day passes without A temple bell sold.
Hakuin Ekaku (白隠 慧鶴, 1686–1769)
Hakuin Ekaku był jedną z najbardziej wpływowych postaci buddyzmu zen w Japonii. Hakuin przekształcił szkołę zen rinzai z upadającej tradycji, pozbawionej ścisłej praktyki w szkołę znaną z ostrego stylu medytacji i praktyki koanów. Wszyscy współcześni praktycy rinzai używają metod wyprowadzonych z nauk Hakuina. Urodził się w 1686 w małej wiosce Hara, u stóp góry Fudżi. Jego brat był zaprzysięgłym buddystą Nichiren i prawdopodobnie pod jego wpływem Hakuin postanowił zostać mnichem. Jako dziecko uczestniczył w wykładzie Nichiren na temat Ośmiu Gorących Piekieł. Poruszyło go to do głębi i wytworzyło u niego silny lęk przed piekłem. W wieku 15 lat uzyskał zgodę rodziców na wstąpienie do klasztoru i został mnichem lokalnej świątyni zen, Shoin-ji. Kiedy opat Shoin-ji zachorował, Hakuin został odesłany do pobliskiej świątyni Daisho-ji, gdzie służył jako nowicjusz przez trzy lub cztery lata, studiując teksty buddyjskie. Tam też zapoznał się z Sutrą Lotosu, uważaną przez wyznawców Nichiren za najważniejszą, lecz rozczarowała go, gdyż stwierdził, że "składa się tylko z prostych opowieści o przyczynie i skutku". W wieku lat 19 trafił podczas swoich studiów na opowieść o mistrzu chan Yantou Quanhuo, brutalnie zamordowanym przez bandytów. Hakuina opowieść przygnębiła, gdyż nagle poczuł, że nawet tak wielki mnich nie może ustrzec się krwawej śmierci. Jak więc on, prosty mnich, mógł sądzić, że klasztorne życie uchroni go przed piekłem w następnym wcieleniu? Zarzucił więc zamiar zostania oświeconym mnichem, a nie chcąc wracać we wstydzie do domu, podróżował studiując literaturę i poezję. Studiując wraz z poetą Bao przydarzyło mu się coś, co pchnęło go z powrotem do monastycznego życia. Na dziedzińcu świątyni zobaczył wystawione mnóstwo ksiąg różnych szkół buddyzmu. Hakuin modlił się, aby dane mu było wybrać właściwą ścieżkę. Potem sięgnął i trafił na kolekcję opowieści zen z epoki Ming. Zainspirowany tym wydarzeniem poświęcił się praktyce zen. Znowu wędrował przez dwa lata, aż trafił do świątyni Eigan-ji. To tu, w 1708 r., doznał po raz pierwszy kensho (oświecenia). Zamknął się w kaplicy na siedem dni i w końcu przy dźwiękach świątynnego dzwonu osiągnął coś, co wydawało mu się intensywnym doświadczeniem satori, jednak jego mistrz odmówił potwierdzenia jego oświecenia i Hakuin opuścił świątynię. Po opuszczeniu Eigan-ji Hakuin spotkał w świątyni Shōju-an mistrza Dōkyō Etana (1642-1721) znanego także jako Shōju Rojin, który najbardziej wpłynął na jego rozwój. Shoju był bardzo wymagającym nauczycielem, który spuszczał na Hakuina groźby i uderzenia, w celu sprowokowania satori. Po ośmiu miesiącach studiów i kilku kensho Hakuin opuścił Shoju. Choć nie zobaczył go nigdy więcej, a Shoju zmarł 13 lat później, wciąż myślał o nim jako o swoim głównym nauczycielu. Po kilku kolejnych latach podróży i przejściowym kryzysie duchowym, w wieku 31 lat powrócił do Shoin-ji. Wkrótce został tam opatem, którą to funkcję pełnił przez kolejne 50 lat. W końcu w wieku 41 lat osiągnął ostateczne oświecenie (satori) czytając tę samą Sutrę Lotosu, którą na początku tak go rozczarowała. Napisał o tym doświadczeniu "Nagle osiągnąłem doskonałe, prawdziwe, ostateczne znaczenie Lotosu." To zdarzenie stanowiło punkt zwrotny w życiu Hakuina. Osiągnąwszy oświecenie poświęcił resztę życia pomagając innym dojść do kensho. Spędził kolejne 40 lat nauczając w Shoin-ji, pisząc i dając wykłady. Na początku przychodziło tylko kilku mnichów, jednak wkrótce rozeszła się fama i studenci przybywali z całego kraju aby medytować z Hakuinem. W końcu w Hara i w okolicy powstała cała społeczność licząca setki mnichów. Hakuin dał inka shomei (pozwolenie nauczania) ponad 80 swoim uczniom. Zmarł w Hara, tej samej wiosce, w której się urodził, w wieku 83 lat.
Chiyo-ni (千代尼; 1703-1775)
Była Japońska poetką okresu Edo, najbardziej znana jako najlepsza kobieta-poetka haiku. Urodziła się w Matto, jako córka rzemieślnika oprawiającego obrazy. Rozpoczęla pisanie haiku w wieku 7 lat. W wieku 12 lat została uczennicą Matsuo Bashō, a w wieku 17 lat stała się za sprawa swojej poezji popularna w Japonii. Jej poezja w większości skupiała się na naturze i jej jedności z człowiekiem.
Kobayashi Issa (小林一茶?) (1763-1828)
był słynny japoński autor haiku, ceniony za swoją złośliwość, mistrzostwo i humor. Urodził się jako Kobayashi Nobuyuki w Kashiwabara w prowincji Shinano (dzisiejsze Shinanomachi, prefektura Nagano).
Matsumura Goshun (1752-1811)
Zajmował się głównie malarstwem, żyl i tworzył w okresie Edo. Był wspierany przez Yosa Buson. Żył w Osace od 1781, ale powrócił do swojego miejsca urodzenia Kyoto na krótko przed śmiercią.
Matsuo Bashō (松尾 芭蕉?, 1644–1694)
pseudonim Matsuo Munefusa japońskiego poety, znanego też po prostu jako Bashō, bez imienia, gdyż tak najczęściej podpisywał swoje dzieła. Powszechnie uznawany jest za jednego z największych pisarzy okresu Edo, szczególnie ceniony jest jego wkład w rozwój haikai, za twórcę którego jest uważany, a jego imię stało się nierozerwalne z tym gatunkiem poezji. Urodził się w prowincji Iga niedaleko Kioto jako syn samuraja, sam również był samurajem. Jego pierwszy wiersz został opublikowany w Kioto w 1664 roku. Po śmierci swego pana w 1666 roku porzucił służbę, by studiować literaturę i kaligrafię. Po roku 1672 przeniósł się do Edo. Był już wtedy uważany za mistrza haiku, wydawał własne tomy poezji i był sędzią na konkursach poetyckich. Nie był usatysfakcjonowany swoimi osiągnięciami, pocieszenia szukał w filozofii zen. W późniejszym okresie dużo podróżował, tworząc w trakcie podróży dzienniki poetyckie, z których najsłynniejszy Oku no hosomichi (奥の細道, pol. Ścieżki północy), napisany w latach 1689-1690, uchodzi za arcydzieło literatury japońskiej.
Sengai Gibon (仙厓 義梵?, 1750 - 1837)
Był japońskim mnichem Rinzai. Był znany ze swoich kontrowersyjnych nauk i pism, a także swoich lekkich obrazów sumi-e. Po spędzeniu polówy swojego zycia w Nagata, przeprowadził się do Shōfukuji, pierwszego zakonu zen w Japonii, gdzie spedzil reszte swojego zycia. Zakon Rinzai jest znany ze swojej cięzkiej do zrozumienia nauki, ale Sengai próbował przełozyć te nauki na język zrozumiały dla większej ilości niewtajemniczonych ludzi. Jeden z jego najbardziej zannych obrazów przedstawia koło, kwadrat i trójkąt i jest podpisany jako "Wszechświat".
Yosa Buson(与謝蕪村, 1716–1783)
japoński malarz i poeta zen, uczeń Bashō. Pisał haiku. Wędrował po świecie i opisywał jego piękno w prostych, krótkich wierszach. Jego poezja pozbawiona była filozofii właściwej Bashō.
IV Technika wykonania
Na jakim podłożu powstaje haiga?
W przeszłości haiga wykonywana była na różnych formatach, takich jak wiszące zwoje (kakejiku lub kakemono), ręczne zwoje (e-maki-mono), składane parawany czy wachlarze. Szczególnie popularne były wiszące zwoje zawieszane m.in. w takich miejscach jak takonoma. Podczas gdy w okresie Edo jedwab stał się materiałem ogólnie preferowanym w oficjalnym malarstwie japońskim, artyści tworzący haiga w swoim dążeniu do prostoty cenili najbardziej papier. Współcześni twórcy używają papieru zwanego shikishi lub tanzaku. Jedną z nowoczesnych form haiga jest digital art-haiga. Inne formy to foto-haiga (haiku w połączeniu z fotograficznym obrazem) oraz wszelkie nowoczesne formy sztuki łączące się z wierszami haiku, które nie zawsze bezpośrednio obrazują treści prezentowane w haiku. Oczywiście, tradycyjny styl haiga jest nadal praktykowany wśród japońskich artystów.
Znaczenie koloru
Duża liczba Haiga jest monochromatyczna, z wyjątkiem podpisu artysty, który stanowi widoczne podkreślenie jego pracy. Haiga takich mistrzów, jak na przykład Issa są malowane prawie wyłącznie tuszem, a na swoich haiga nie umieszcza nawet podpisu. Niektórzy uważają, że zaletą takiego rozwiązania jest pozwolenie widzowi odtworzyć sobie kolory w swojej głowie, a nie dodawać je w prost na swojej pracy. Podobnie jak haiku, haiga jest bardziej sugestią, zarysem, niż konkretem, definicją. Użyty kolor przywołuje zawsze emocjonalne skojarzenia dla widza, które nie zawsze są pożądane w tego rodzaju sztuce. Jednakże, wiele japońskich haiga posiada swój kolor, jednak przeważnie lżejszy, łagodny, niż przytłaczając i wyraźny i często stosuje tylko jedna lub dwie tonacje barwne. Prace pełno kolorowe są rzadkie, ale również występują. Większość poetów uważa, że taka technika nie pasuje do bezpośredniej i nieformalnej ekspresji tekstu i obrazu. Jednym z najwspanialszych przykładów oszczędnego użycia koloru jest twórczość Yosa Buson.
Pieczęć i sygnatura
Decydując, gdzie położyć wizualny akcent na swojej pracy, niektórzy twórcy haiga stemplowali na małej karteczce swoja pieczęć lub odcisk palca i przykładali go w różne miejsca kartki z haiga, decydując, w którym miejscu odcisnąć go na stałe. To było szczególnie ważne, ponieważ w haiga, gdzie interakcja pomiędzy słowem a obrazem jest szczególnie żywa, położenie pieczęci ma szczególne znaczenie dla równowagi całej pracy. W japońskiej haiga pieczęć jest zazwyczaj stawiana obok podpisu, jeśli taki występuje, albo w dolnym rogu pracy.
Podsumowanie
Tworząc haiga artysta może dokonać wyboru: może pracować w bieli i czerni, w kolorze, albo w bieli i czerni dodając kolorową, najczęściej czerwoną, pieczęć. Wszystkie możliwości były używane w tradycyjnej haiga i wszystkie maja swój własny artystyczny potencjał.
V Haiga dziś
Sztuka haiga wciąż żywa
Tak jak już wcześniej było wspomniane haiga jest sztuka ciagle uprawianą w Japonii, zarówno w tradycyjnej formie kaligrafii i rysunku tuszem na papierze, jak i też w formie digital haigu czy foto-haigu, łącząc w jedno wiele form sztuki. Na Zachodzie haiga dopiero niedawno została odkryta i również cieszy się popularnością, zarówno wśród artystów, jak i też amatorów, którzy mogą się wyrazić w tak krótkiej i niewymagającej dużych umiejętności technicznych sztuce. Wiele wystaw poświęconych haiga zorganizowano w Europie a pierwszą wystawę haiga w USA otwarto w Marsh Art Gallery w 1995r. W Polsce takei wystawy miały miejsce: - w 2004r. w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej "Manggha" w Krakowie, - w Muzeum Architektury we Wrocławiu - w warszawskiej Galerii Nusantara prezentowano malarstwo haiga Takebe Socho (1761-1814) z prywatnej kolekcji Pana Shozaburo Masudy. Wystawy odbywały się pod patronatem Ambasady Japonii w Polsce.
VI Linki
http://www.reedscontemporaryhaiga.com/
http://www.rarebook.com/cat37/e2.htm
http://haiga-budzenie.blogspot.com/
lista artykułów 